POBOCZA 12 - Kwartalnik Literacko - Artystyczny   NR 2 (12)
   KWIECIEŃ 2003
   ISSN 1505-1676

Epigramy z Cherubinowego wędrowca
Z księgi pierwszej
Z księgi wtórej
Z księgi trzeciej
Z księgi czwartej
Z księgi piątej
Z księgi szóstej
Mickiewicz jako tłumacz
Anioła Ślązaka
wstecz

KIM BYŁ ANIOŁ ŚLĄZAK?
Nota biograficzna

      Johannes Scheffler przyszedł na świat z końcem grudnia 1624 jako syn polskiego szlachcica Stanisława. Z wpisu w księdze zmarłych wrocławskiego kościoła św. Elżbiety można się dowiedzieć, że ojciec urodził się 1562 w Krakowie i zmarł 14 września 1637; jego pochodzenie określone jest jako "von und auf Koberschin [Kobierzyn ?] im Crackauischen". Tak pisze o nim Lucjan Siemieński: "Ojcem jego był Stanisław Szeffler, krakowianin, z ojca i dziada połączony z szlacheckimi rodzinami Glińskich i Dembińskich (Rawiczów), zasłużony w wielu okazjach pod królem Batorym i Zygmuntem III, wyniesiony został przez tego ostatniego do stanu rycerskiego, jak świadczy dyplom". I dodaje: "Znalazła się w aktach grodzkich krakowskich oblata dyplomu wydanego Szefflerowi [...] Zgadza się na to i uczony profesor wrocławski Dr. August Kahlert, w dziełku swoim: Angelus Silesius, Eine literar-historische Untersuchung, Breslau 1853, która to rozprawa była moim przewodnikiem w niniejszej pracy. Pan Kahlert dodaje jeszcze ten szczegół, że Stanisław Szeffler pisał się panem na Borwiczach (Herr zu Borwicze). Mniemam, że to pomyłka i że mógł być właścicielem Bronowic, wioski pod Krakowem. Herb zaś jego nazywał się: Dwuwieże". Dyplom był wydany na sejmie warszawskim 17 marca 1597 i - jak informuje Siemieński - stwierdzał, że Stanisław Szeffler z żoną swoją Anną Wilczkówną brał ślub w kościele katolickim, co zdaniem autora nie wyklucza, że był protestantem (wyznania augsburskiego).
      Pamięć o tych zasługach była żywa we Wrocławiu, o czym świadczy mowa jezuity Daniela Schwartza wygłoszona na pogrzebie Anioła Ślązaka 12 lipca 1677, w której znalazła się wzmianka o tym, że ojciec otrzymał godność rycerską od Zygmunta III. Pierwszym dokumentem wrocławskim, w którym Stanisław się pojawia, jest pokwitowanie 200 guldenów od Rady Wrocławia, jako procentu od pożyczonej kwoty 4000 guldenów, datowane 21 grudnia 1619 (można więc sądzić, że znalazł się tu w roku poprzednim). Ożenił się z Marią Magdaleną, córką zmarłego 1614 we Wrocławiu nadwornego medyka, Johanna Hennemanna, mającą wówczas 24 lata. W księdze małżeństw pod datą 20 lutego 1624 wymieniony jest jako "Stanislaus Scheffler von Crackow aus Polen", w księdze chrztów u św. Elżbiety 25 grudnia 1624 figuruje syn Johannes, w grudniu 1626 córka Magdalena i w listopadzie 1630 syn Christian żył od wieku młodzieńczego w zaćmieniu duchowym). Księga zmarłych u św. Elżbiety podaje datę śmierci matki: 27 maja 1639, dzieci zostały więc wcześnie osierocone. Johannes uczył się w gimnazjum elżbietańskim 1639-43 (wg Helda; niektóre opracowania datują początek nauki na rok 1636) ; w 1641 napisał sonet na imieniny nauczyciela Chryzostoma Schultza i inne wiersze. Do grona pedagogicznego należeli rektor Elias Major i Christoph Köler, nauczyciel retoryki i poetyki, przyjaciel i biograf Martina Opitza, autor mowy na jego pogrzebie.
      Johannes został zapisany 4 maja 1643 na uniwersytecie w Strasburgu jako student medycyny i prawa państwowego (zachował się list Kölera do niego z informacją o poleceniach); prawdopodobnie latem 1644 udał się do Lejdy, aby kontynuować studia. Tu objawił zainteresowanie pismami mistyków. Od 15 września 1647 studiował w Padwie; promowany 9 lipca 1648 jako doktor filozofii i medycyny (na dyplomie formuła: "filio Stanislai Seffleri equitis Poloni"), powrócił do Wrocławia. Do skupiającego się wokół Kölera kręgu przyjaciół należał też poeta mistyczny Daniel Czepko z Bierawy (1605-1660). Czytano tu dzieła luterańskiego teologa i filozofa Valentina Weigela (1533-1588), który opowiadał się za bezpośrednim związkiem człowieka z Bogiem i twierdził, że każdy człowiek może się przebóstwić w Chrystusa. Nawiązano kontakt z mistykiem Abrahamem von Franckenbergiem, przyjacielem i biografem Jakuba Böhme (1575-1624); w kręgu Franckenberga pozostawał inny poeta mistyczny, Joachim Theodor von Tschech (1595-1649). Widać stąd, jak silne były w tych środowiskach związki między doświadczeniem mistycznym i poezją.
      3 listopada 1649 Scheffler został "książęcym nadwornym i osobistym medykiem" u luterańskiego hercoga Sylwiusza Nimroda von Würtemberg w Oleśnicy, z pensją roczną 124 talarów (uzyskał to stanowisko dzięki pośrednictwu szwagra Tobiasza Brücknera). Książę sprzyjał językowi polskiemu, pragnąc pozyskać ludność dla kościoła protestanckiego. Mianował polskiego pastora Jerzego Bocka swoim nauczycielem polskiego i słuchał jego kazań. Bock zaś sympatyzował ze śląskimi mistykami i Scheffler z pewnością znał go osobiście. W następnym roku zawarł znajomość z Franckenbergiem, który powrócił z Gdańska do Bystrego koło Oleśnicy i zmarł w 1652 r.; po śmierci filozofa ułożył hymn na jego cześć i odziedziczył po nim bibliotekę, a jeszcze za jego życia otrzymał w darze księgę objawień św. Mechtyldy i Gertrudy, także św. Brygidy, oraz kazania głośnego mistyka Johannesa Taulera. Conclusiones de fundamento Sapientiae Franckenberga (1646) zawierały wskazówki dotyczące zalecanych lektur: Postylli Taulera, dzieł Jana van Ruisbroeka, Niemieckiej teologii, pism Tomasza `a Kempis, Jakuba Böhme, Valentina Weigela, Daniela Sudermanna, Paracelsusa i in. Znamienne, że nie przeciwstawiał on sobie wyznań chrześcijańskich, stwierdzając: "ego sum religionum cor, i. e. catholicae, orthodoxae, reformatae" (ortodoksami nazywano lutrów, reformowanymi kalwinów). Autorami, z których Scheffler czerpał "tajemną wiedzę o Bogu" (przymiotnik "geheim" oddany jest w przekładzie wszędzie jako "tajemny", co można utożsamić z "mistyczny") i na których powoływał się w przedmowie do Cherubinowego wędrowca, byli również św. Augustyn, Bernard z Clairvaux, Dionysius Carthusianus, Ludovicus Blosius, św. Jan od Krzyża, Maximilian Sandaeus (zob. przypisy).
      Tymczasem krytyczny stosunek do Schefflera, opowiadającego się za "viva ac vera theologia", ze strony ortodoksyjnego pastora dworu oleśnickiego Ch. Freytaga i wprowadzony zakaz druku tekstów mistycznych przyczynił się do tego, że zrezygnował w 1652 r. ze służby w Oleśnicy i przyjął obowiązki lekarza we wrocławskim klasztorze św. Macieja. Postanowił przejść na katolicyzm. Podczas uroczystej konwersji w kościele św. Macieja 12 czerwca 1653 przybrał imię Jana Anioła (Johannes Angelus); odziedziczony po ojcu majątek przeznaczał odtąd na jałmużny i dobroczynne fundacje. Pismo z motywami konwersji ogłosił w Ołomuńcu i Ingolstadt, będącym wówczas twierdzą jezuityzmu. Jezuici przebywali we Wrocławiu od 1638, ukryci zrazu w klasztorze św. Macieja, a od 1650 rozwinęli działalność oficjalną. W jednym z pism polemicznych Anioł Ślązak z dumą podkreślał swoje polskie pochodzenie: "Der ich von Ehrlichen Eltern ehrlicher Ankunft, und auch in Königreich Polen, wie König Sigismundus samdt der gantzen Republica betheuert, ad amplissimas quosque honores & dignitates qualificirt..." Atakowany przez protestantów zagroził, że jako polski szlachcic zwróci się o interwencję do polskiego króla. Wkrótce po konwersji, w 1654 r., otrzymał od cesarza Ferdynanda III honorowy tytuł cesarsko-królewskiego lekarza nadwornego. Daniel Schwartz wspomniał w mowie pogrzebowej o jego pielgrzymce do Trzebnicy 1656, gdzie wystąpił jako "anioł i posłaniec Boga, z płonącą pochodnią w lewej, z krucyfiksem w prawej dłoni, w koronie cierniowej na głowie". Niebawem ukazały się jego najświetniejsze dzieła poetycko-religijne: Heilige Seelen-Lust Oder Geistliche Hirten-Lieder (Święta uciecha duszy albo Duchowne pieśni pasterskie), trzy części w 1657 roku we Wrocławiu i czwarta część osobno w tym samym roku, po scaleniu i przydaniu piątej części wydane we Wrocławiu 1668, i Geistreiche Sinn- und Schlußreime (Epigramatyczne rymy duchowne), zawierające najpierw pięć ksiąg - z dodatkiem dziesięciu sonetów, które potem zainicjowały kolejną księgę - i wydane w Wiedniu 1657, począwszy od kłodzkiego wydania 1675 powiększone o księgę szóstą i zatytułowane Cherubinischer Wandersmann (Cherubinowy wędrowiec). Były to rymowane aleksandryny (sześciostopowe jamby), głównie dwuwiersze, rzadziej dłuższe, a szósta księga zaczyna się cyklem sonetów, utworem 28-wierszowym (jakby podwójnym sonetem, ale z rymami parzystymi) i oktostychem. Melodie do pieśni pasterskich skomponował wrocławski muzyk na książęco-biskupim dworze, Georg Joseph.
      W 1661 r. Jan Anioł przyjął z papieską dyspensą święcenia kapłańskie w Nysie. W latach 1664-1676 prowadził ostre polemiki w duchu kontrreformacji, która od 1664 zyskała we Wrocławiu oficjalne poparcie. Wtedy też został radcą i marszałkiem biskupiego dworu. Domagał się rekatolizacji Śląska wszystkimi sposobami, także z użyciem siły. Dalsze większe dzieła Ślązaka: Die sinnliche Beschreibung der vier letzten Dinge (Poglądowe opisanie czterech spraw ostatecznych, tj. śmierci, sądu ostatecznego, wiecznej męki potępionych i wiecznej radości zbawionych) i Ecclesiologia, wybór pism polemicznych, ukazały się w latach 1675 i 1677 w Świdnicy i Nysie. W ostatnich dziesięciu latach życia opiekował się w klasztorze św. Macieja ubogimi jako lekarz i kapłan. Zmarł 9 lipca 1677. Jak zanotowano, "na wiele tygodni przed śmiercią nie dopuszczał do siebie nikogo, nie chcąc ani na chwilę odejść od oblicza Boga, pogrążony w kontemplacji".
      Za poprzedników Anioła Ślązaka w dziedzinie epigramatyki religijnej uznać można Daniela Sudermanna z jego Schöne auserlesene Figuren und hohe Lehre von der Begnadeten Liebhabenden Seele, nemlich der Christlichen Kirchen und ihrem Gemahl Jesu Christo (1628), które w trzeciej części odznaczają się epigramatyczną zwięzłością, zwłaszcza zaś Johanna Theodora von Tschech neołacińskie Vitae cum Christo sive Epigrammatum sacrorum Centuriae XII (1644) i Daniela Czepko Sexcenta monodisticha sapientum (powst. 1640-47, wyd. 1655). Również Franckenberg pisał wiersze i zebrał je pt. Etliche Lehrsprüche von Gott und Natur. Forma epigramatu była wówczas rozpowszechniona w całej Europie; sporo miejsca poświęcały jej znane Schefflerowi poetyki Scaligera i Opitza, epigramatykę moralną i epitafijną (obecną też w Cherubinowym wędrowcu) uprawiali nieco starsi śląscy pisarze Friedrich von Logau, Andreas Gryphius i Christian Hofmann von Hofmannswaldau.
      Pomimo spektakularnej konwersji autora utwory Anioła Ślązaka były popularne także wśród protestantów i wpłynęły wydatnie na twórczość poetów w obrębie religijnej kultury pietyzmu. Trwałe zainteresowanie jego epigramami zapoczątkowali romantycy. Odwoływali się doń Leibniz, Fr. Schlegel, Hegel, Lessing, Schopenhauer. Gottfried Keller przytoczył jego teksty w Zielonym Henryku. Ekspresjonistyczny poeta Ernst Stadler posłużył się w programowym wierszu Sentencja cytatem z epigramatu II 30: "Człowieku, bądź istotny!"
      Adam Mickiewicz niemal połowę Zdań i uwag zaczerpnął z Cherubinowego wędrowca. Garść przekładów zamieścił Lucjan Siemieński w cytowanych Portretach literackich i w antologii Święci poeci, Lwów 1877. Dalsze przekłady (w wyborach) to: Anioła Ślązaka Pątnik anielski. Rymy w ducha bogate, stateczne i ostateczne, wybrał i przełożył Józef Jankowski, Warszawa 1924; Angelus Silesius, Pątnik anielski, tłum. Adam Szczerbowski, Warszawa-Zamość XCMXXXVII; Anioł Ślązak (Angelus Silesius), Cherubowy wędrowiec, przełożyli Marcin Brykczyński i Jerzy Prokopiuk, Kraków 1990; wyd. 2, Mikołów 2000. Wybór wierszy we własnych przekładach wydał Bernard Antochewicz, Wrocław 1992.
      Obecny przekład miał najpierw za podstawę wydanie: Des Angelus Silesius Cherubinischer Wandersmann, nach der Ausgabe letzter Hand von 1675 vollständig herausgegeben von Wilhelm Bölsche, Jena 1923 (egzemplarz Biblioteki UW), a następnie został skonfrontowany z wydaniem krytycznym: Angelus Silesius (Johannes Scheffler), Cherubinischer Wandersmann, herausgegeben von Louise Gnädinger, Stuttgart 2000, Reclam. Wydanie to przynosi porównanie tekstu obu wydań oryginalnych (z zachowaniem ich ortografii) i zaopatrzone jest w przypisy, które posłużyły również obecnemu opracowaniu.
      Pierwsze pełne polskie wydanie Cherubinowego wędrowca ukaże sie nakładem Konwersatorium im. J. von Eichendorffa w Opolu i Domu Wydawniczego Elipsa w Warszawie, w przekładach i opracowaniu Andrzeja Lama i z przedmową ks. Richarda Kijowskiego. Wybór zamieszczony w bieżącym numerze "Poboczy" publikowany jest po raz pierwszy.
Andrzej Lam

Wstecz